Duizend jaar in twaalf periodes

Van moeras tot eerste stad

De naam zegt alles over de plek: Bruocsella, 'de woning in het moeras'. Onderin de Zennevallei splitst de rivier zich in armen en vormt ze eilanden, precies waar de schepen niet verder stroomopwaarts kunnen.

Volgens de overlevering ontstaat de stad in 979, wanneer Karel van Frankrijk, hertog van Neder-Lotharingen, een burcht laat bouwen op het Sint-Gorikseiland. De datum komt uit latere kronieken en blijft omstreden, maar de plek is logisch: een doorwaadplaats, een rivierhaven en weldra de grote handelsweg van Brugge naar Keulen, die hier de Zenne oversteekt.

In de 11de eeuw nemen de graven van Leuven de plaats in handen. In 1047 sticht Lambert II een kapittel van kanunniken op de heuvel boven de vallei en brengt er de relieken van Sint-Goedele heen: de oorsprong van de collegiale kerk van Sint-Michiel en Sint-Goedele, de huidige kathedraal. Hoger, op de Koudenberg, bouwen de graven een burcht. De benedenstad van de kooplui en de bovenstad van de macht zijn er al, en blijven er duizend jaar.

Brabant, laken en twee stadsomwallingen

Als hertogen van Brabant maken de heren van Leuven van Brussel een van hun belangrijkste steden. Ze wordt rijk dankzij luxelaken dat naar heel Europa wordt uitgevoerd.

In de 13de eeuw omsluit een eerste stenen omwalling van ongeveer vier kilometer, met zeven poorten, de stad. In 1229 verleent hertog Hendrik I haar een keure, een oorkonde met rechten. De macht ligt bij de 'Zeven Geslachten', patriciërsfamilies, terwijl de ambachtslieden hun deel opeisen. De opstanden van 1303 en 1306 worden neergeslagen, maar in 1421 krijgen de ambachten eindelijk een plaats in het stadsbestuur.

In 1356 bezet de graaf van Vlaanderen Brussel. Everard t'Serclaes herovert de stad met een nachtelijke overval. De les wordt begrepen: van 1357 tot 1383 bouwt men een tweede omwalling van acht kilometer, die de 'Vijfhoek' tekent die vandaag nog herkenbaar is in de Kleine Ring. Ze omvat veel meer dan de stad: tuinen, velden en kloosters vullen lang de ruimte tussen beide muren. De gotische bouw van de collegiale kerk, begonnen in 1226, duurt drie eeuwen.

Het Bourgondische hof

In 1430 gaat Brabant over naar Filips de Goede, hertog van Bourgondië. Brussel wordt een van de geliefde residenties van een van de prachtigste hoven van Europa.

Het paleis op de Koudenberg wordt uitgebreid. De grote feestzaal, de Aula Magna, verrijst in de jaren 1450. Beneden toont de stad haar zelfstandigheid met een passend monument: het stadhuis, begonnen in 1402, krijgt in 1449–1455 zijn 96 meter hoge toren naar ontwerp van Jan van Ruysbroeck, bekroond met Sint-Michiel die de duivel verslaat. Rond de Grote Markt, al sinds de 12de eeuw een marktplein, verrijzen gildehuizen.

Het is ook een artistieke bloeitijd. Rogier van der Weyden wordt in 1436 stadsschilder, en de Brusselse tapijtateliers werken voor hoven in heel Europa. In 1477 trouwt hertogin Maria van Bourgondië met Maximiliaan van Habsburg: de Nederlanden komen in Habsburgse handen.

Karel V, een wereldrijk bestuurd vanop de Koudenberg

Geboren in Gent in 1500, opgevoed in Mechelen, erft Karel V de Nederlanden, Spanje en zijn kolonies, en daarna het Keizerrijk. In de Nederlanden resideert hij in het paleis op de Koudenberg, en Brussel wordt hoofdstad.

Vanaf de jaren 1530 vestigen zich de centrale instellingen van de Nederlanden in de stad. Tijdens de afwezigheid van de keizer bestuurt zijn zus Maria van Hongarije vanuit Brussel, van 1531 tot 1555. De adel bouwt zijn herenhuizen op de hoogten, rond het paleis en de Zavel. In 1549 trekt een grote stoet, de Ommegang, door de stad ter ere van Karel en zijn zoon Filips. De reconstructie trekt nog elke zomer over de Grote Markt.

De stad heeft een rechtstreekse verbinding met de zee nodig. Met toestemming van de keizer wordt van 1550 tot 1561 het kanaal van Willebroek gegraven: het verbindt Brussel met de Rupel, dus met de Schelde en Antwerpen, en maakt van de stad een haven. Op 25 oktober 1555 doet een uitgeputte Karel V in de Aula Magna van de Koudenberg afstand van de Nederlanden ten gunste van zijn zoon Filips II. Volgens getuigen is de zaal in tranen. Het is het einde van een regering en het begin van een crisis.

In 1563 vestigt Pieter Bruegel de Oude zich in de volkse Marollen. Daar schildert hij zijn laatste meesterwerken, en hij ligt begraven in de Kapellekerk.

Opstanden, aartshertogen en bombardement

De godsdienstpolitiek van Filips II zet de Nederlanden in vuur en vlam. De hertog van Alva komt in 1567 met zijn troepen en een uitzonderingsrechtbank, de 'Raad van Beroerten'.

Op 5 juni 1568 worden de graven van Egmont en Hoorn, twee grote katholieke edelen die voor gematigdheid pleitten, op de Grote Markt onthoofd. De opstand breidt zich uit: van 1577 tot 1585 leeft Brussel onder een calvinistisch bewind, tot Alexander Farnese de stad herovert. De Zuidelijke Nederlanden blijven Spaans en katholiek; het Noorden wordt de Republiek der Verenigde Provinciën.

Onder de aartshertogen Albrecht en Isabella (1598–1633) keert de vrede terug en bedekt de Contrareformatie de stad met barokke kerken. In 1619 giet Hiëronymus Duquesnoy het Manneken Pis. In 1672 krijgt de middeleeuwse omwalling bastions tegen het moderne geschut.

Het volstaat niet. Van 13 tot 15 augustus 1695 bombardeert het Franse leger van maarschalk de Villeroy Brussel in opdracht van Lodewijk XIV, om de geallieerden weg te lokken van het beleg van Namen. Ongeveer vierduizend gebouwen worden verwoest, bijna een derde van de stad, met bijna de hele Grote Markt. Het stadhuis en enkele gevels blijven overeind. De gilden bouwen het plein in enkele jaren weer op, in de barokstijl die we vandaag bewonderen.

De Oostenrijkers en de stad van de Verlichting

Bij de Vrede van Utrecht (1713) komen de Zuidelijke Nederlanden aan de Oostenrijkse Habsburgers. Brussel blijft hoofdstad, nu van een provincie die vanuit Wenen wordt bestuurd.

In de nacht van 3 op 4 februari 1731 brandt het Koudenbergpaleis af. De ruïnes blijven tientallen jaren liggen. Landvoogd Karel van Lotharingen (1744–1780), zeer populair, maakt van Brussel een kleine hoofdstad van de Verlichting. Op de ruïnes van het paleis leggen de architecten Barré en Guimard een neoklassiek plein aan, het Koningsplein (1775–1782). Het jachtpark van de hertogen, de Warande, wordt het Warandepark. Tegenover ligt het Paleis der Natie, vandaag het federale parlement.

De bruuske hervormingen van keizer Jozef II leiden tot de Brabantse Omwenteling van 1789. De Verenigde Nederlandse Staten, de eerste onafhankelijkheidsverklaring, houden het maar een jaar vol.

Frans, daarna Nederlands

Veroverd door de revolutionaire legers wordt het land in 1795 bij Frankrijk ingelijfd. Brussel is nog maar hoofdplaats van een departement, dat van de Dijle.

De kerkelijke goederen worden verkocht en veel kloosters verdwijnen. In 1810 beveelt Napoleon de afbraak van de nutteloos geworden vestingen. In hun plaats legt men vanaf 1818 brede lanen met bomen aan, de Kleine Ring, voltooid rond 1840.

Na Waterloo, een twintigtal kilometer zuidelijker, richt het Congres van Wenen in 1815 het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden op onder Willem I. Brussel deelt de rol van hoofdstad met Den Haag. De koning moderniseert de stad: nieuwe Muntschouwburg (1819), Kruidtuin, kanaal naar Charleroi.

Hoofdstad van een nieuw land

Op 25 augustus 1830 zweept een aria uit de opera La Muette de Portici in de Muntschouwburg de zaal op: het publiek trekt naar buiten en de opstand begint.

Eind september concentreren de gevechten tegen de Nederlandse troepen zich rond het Park. Op 4 oktober wordt de onafhankelijkheid uitgeroepen. Op 21 juli 1831 legt Leopold van Saksen-Coburg de eed af op het Koningsplein en wordt Leopold I, de eerste koning der Belgen: de oorsprong van de nationale feestdag.

De jonge hoofdstad moderniseert razendsnel. Op 5 mei 1835 verbindt de eerste reizigerstrein van het vasteland Brussel met Mechelen. In 1847 openen de Koninklijke Sint-Hubertusgalerijen. Een nieuwe aristocratische wijk, de Leopoldswijk, groeit in het oosten. Langs het kanaal wordt Molenbeek het industriële 'Klein-Manchester'. Als ballingsoord ontvangt Brussel Karl Marx, die er met Engels het Communistisch Manifest (1848) schrijft, en later Victor Hugo in 1851.

Het monumentale Brussel van Leopold II

De Zenne, een open riool geworden, vergiftigt de benedenstad. Burgemeester Jules Anspach laat haar tussen 1867 en 1871 overwelven en er lanen naar Parijs model aanleggen.

De Beurs (1873) beheerst de nieuwe centrale laan. Op de Galgenberg bouwt architect Joseph Poelaert van 1866 tot 1883 het Justitiepaleis, het grootste gebouw van de 19de eeuw, waarvoor een deel van de Marollen moet wijken. In de wijk zou 'architect' een scheldwoord zijn geworden.

Leopold II (1865–1909) wil een hoofdstad die zijn ambities waard is: park en arcaden van het Jubelpark (1880–1905), Tervurenlaan, serres van Laken. Die grote werken worden deels gefinancierd door de uitbuiting van de Onafhankelijke Congostaat, persoonlijk bezit van de koning, ten koste van massaal geweld tegen de Congolese bevolking. De stad draagt vandaag een moeilijke herinnering aan die tijd.

Tegelijk vindt Brussel de art nouveau uit. In 1893 bouwt Victor Horta het Hotel Tassel. Paul Hankar en Gustave Strauven volgen, en gevels van ijzer en glas bloeien op in Elsene, Sint-Gillis en Schaarbeek. De wereldtentoonstellingen van 1897 en 1910 trekken de hele wereld aan.

Twee bezettingen, twee Expo's en een sleuf

Op 20 augustus 1914 trekt het Duitse leger Brussel binnen. Burgemeester Adolphe Max weigert samen te werken. Hij wordt gedeporteerd en groeit uit tot nationale held.

Tussen de oorlogen ontstaan de tuinwijken (Logis en Floréal in Watermaal-Bosvoorde) en rijst de basiliek van Koekelberg, begonnen in 1905 en voltooid in 1970. In 1935 viert de Wereldtentoonstelling op de Heizel honderd jaar onafhankelijkheid. Op 10 mei 1940 wordt de stad opnieuw bezet. Ze wordt bevrijd op 3 september 1944.

Intussen beleeft het centrum een eindeloze werf: de Noord-Zuidverbinding, die de twee grote stations met een tunnel onder de stad moet verbinden. De onteigeningen beginnen in 1911 en hele wijken verdwijnen. De sleuf blijft decennialang open liggen, tot de inhuldiging op 4 oktober 1952 en het Centraal Station naar ontwerp van Horta.

Expo 58, de eerste wereldtentoonstelling na de oorlog, lokt zo'n 41 miljoen bezoekers naar het Atomium, een ijzerkristal 165 miljard keer vergroot. De stad moderniseert voor de auto: tunnels, viaducten, stadsautosnelwegen.

Hoofdstad van Europa, ten koste van de 'brusselisering'

In 1958 vestigen de instellingen van de Europese Economische Gemeenschap en van Euratom zich in Brussel, in principe voorlopig. Het Berlaymont, zetel van de Commissie, is klaar in 1967. Datzelfde jaar verhuist de NAVO naar Evere.

De Leopoldswijk raakt vol kantoren. In het noorden maakt het 'Manhattanplan' een volkswijk met de grond gelijk voor torens die nooit allemaal gebouwd zullen worden. In 1965 wordt het Volkshuis van Horta, een meesterwerk van de art nouveau, ondanks internationaal protest afgebroken. Stedenbouwkundigen bedenken er een woord voor: 'brusselisering'. Als reactie ontstaan bewonerscomités en erfgoedverenigingen, zoals ARAU in 1969.

De premetro opent in 1969 en de eerste metrolijn in 1976. Intussen wordt België federaal, op het ritme van de spanningen tussen Franstaligen en Nederlandstaligen. In 1989 krijgt Brussel een eigen statuut als gewest.

Eén gewest, negentien gemeenten, de hele wereld

Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, opgericht in 1989, bundelt negentien officieel tweetalige gemeenten, met een eigen parlement en regering.

Europa slaat er wortel: het Europees Parlement vergadert er sinds de jaren 1990, en de Europese wijk wordt een wereldwijd beslissingscentrum. Op 22 maart 2016 treffen aanslagen de luchthaven van Zaventem en het metrostation Maalbeek, met 32 dodelijke slachtoffers. De stad herpakt zich en blijft veranderen: voetgangerszone in het centrum in 2015, heropleving van het kanaal, nieuwe parken. Het Zoniënwoud wordt in 2017 UNESCO-werelderfgoed.

Brussel is vandaag een van de meest kosmopolitische steden ter wereld: er wonen meer dan 180 nationaliteiten. De Brusselaars noemen zichzelf graag zinneke, naar de straathonden die langs de kleine Zenne zwierven: een mengeling waar ze trots op zijn.